شود پس في الحال اسلام آوردم از ترس آنكه مبادا عذاب نازل شود و من بر صفت كفر بميرم آن گه بيان محل وقوع عذاب ميفرمايد كه * ( يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ ) * يعنى عذاب واقع شود در روزى كه مضطرب شود آسمان * ( مَوْراً ) * مضطرب شدنى يعنى متردد گردد در آمدن و رفتن و آن گاه شكافته شود و گويند كه مور محركيست در تموج بر سبيل استداره يعنى آسمان بگرد خود موج زند و بگردد مانند كشتى بر روى آب كه بگرد خود آيد * ( وَتَسِيرُ الْجِبالُ ) * و روان شوند كوه ها يعنى از اماكن خود كه روى زمين است زايل گردند و چون هباء بر هوا روند * ( سَيْراً ) * رفتنى يعنى البته مانند غبار گشته بر هوا پراكنده شوند و اين در وقت نفخهء دوم باشد كه زمان فناى عالمست و چون اينواقع شود * ( فَوَيْلٌ ) * پس كلمهء عذاب * ( يَوْمَئِذٍ ) * در آن روز * ( لِلْمُكَذِّبِينَ ) * مر تكذيبكنندگان راست كه سخن خدا و رسول را دروغ پنداشته باشند * ( الَّذِينَ هُمْ ) * آنان كه ايشان * ( فِي خَوْضٍ ) * در شروع كردن باقوال باطله كه آن استهزاء است به قرآن و تكذيب پيغمبر آخر الزمان و انكار بعث در آن جهان * ( يَلْعَبُونَ ) * بازى ميكنند و استهزاء مىنمايند يعنى آن را ببازيچه برميدارند و وقعى بر آن نمينهند و ببايد دانست كه غالب استعمال خوض در امور باطله و اقاويل كاذبه است و لهذا نزد اطلاق منصرف به آن مىشود كقوله تعالى وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا و قوله * ( يَوْمَ يُدَعُّونَ ) * بدلست از يوم تمور يعنى عذاب واقع شود بر كفار در روزى كه دفع كرده شوند كافران بعنف يعنى بيفكنند ايشان را از روى قهر و اجبار * ( إِلى نارِ جَهَنَّمَ ) * بسوى آتش دوزخ * ( دَعًّا ) * دفع كردنى و افكندنى بعنف و قهر از مقاتل مرويست كه مراد از دع آنست كه خازنان دوزخ دستهاى كافران را بر گردنهاى ايشان بندند و موى پيشانى ايشان را بر پشت پاى ايشان پس بر روى افكنده بدوزخشان اندازند و نزد اين حال ايشان را گويند * ( هذِه النَّارُ الَّتِي ) * اين آن آتش است كه * ( كُنْتُمْ بِها ) * بوديد در دنيا * ( تُكَذِّبُونَ ) * كه تكذيب ميكرديد و باور نميداشتيد و هر چند پيغمبر بر صدق قول خود معجزات مينمود شما ميگفتيد كه وى ساحر است و آنچه ميگويد كه وحى است سحر است نه سخن خدا * ( أَ فَسِحْرٌ هذا ) * آيا پس سحر است اينكه ميبينيد از انواع عذاب دوزخ يعنى هم چنان كه وحى الهى را سحر مىپنداشتيد اين را نيز سحر مىپنداريد * ( أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ ) * يا شما نمى